विराटनगर। विराटनगरले सोमबार एउटा यस्तो दृश्य देख्यो, जसले केवल रेलको आगमन होइन, पूर्व नेपालको औद्योगिक भविष्यतर्फको अर्को पाइला संकेत गरिरहेको थियो। भारतको कोलकाताबाट खानेतेल उद्योगका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थ बोकेर आएको ४० कन्टेनरयुक्त कार्गो रेल विराटनगरको एकीकृत जाँच चौकीमा प्रवेश गर्दा उद्योगी–व्यवसायीका अनुहारमा उत्साह झल्किएको थियो।
नेपालमा रेल सेवा नयाँ होइन। तर तेस्रो मुलुकबाट आयात गरिएका कन्टेनर सिधै विराटनगरसम्म रेलमार्फत ल्याउने व्यवस्थाले भने पूर्वी नेपालको व्यापारिक नक्सामा नयाँ रेखा कोरेको छ। लामो समयदेखि सडक ढुवानीमा निर्भर उद्योगहरूले अब कम लागत, कम जोखिम र छिटो ढुवानीको विकल्प पाएका छन्।
साउन १ गते कोलकाताबाट प्रस्थान गरेको कार्गो रेल स्वास्तिक आयल उद्योगका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थ बोकेर सोमबार विराटनगर–१८ बुधनगर भेडियारीस्थित नेपाल भन्सार यार्डमा आइपुग्यो। रेलको स्वागतमा विराटनगर भन्सार कार्यालय प्रमुख उमेश श्रेष्ठसँगै उद्योगी, व्यवसायी र स्थानीय सर्वसाधारणको उपस्थिति थियो। उनीहरूका लागि यो केवल औपचारिक कार्यक्रम थिएन, बरु वर्षौंदेखि प्रतीक्षामा रहेको पूर्वाधारले व्यवहारिक रूप लिएको क्षण पनि थियो।
यससँगै नेपाल–भारत पारवहन सम्झौताअन्तर्गत तेस्रो मुलुकबाट आयात हुने मालवस्तु अब भारतीय जोगबनी भन्सार यार्ड हुँदै सिधै नेपालको भन्सार यार्डसम्म रेलमार्फत ल्याइने व्यवस्था कार्यान्वयनमा आएको छ। यसअघि कन्टेनर उतार्ने, फेरि सडकमार्गबाट नेपाल भित्र्याउने प्रक्रियाले समय र लागत दुवै बढाउने गरेको थियो। नयाँ व्यवस्थाले त्यो झन्झटलाई उल्लेखनीय रूपमा घटाउने अपेक्षा गरिएको छ।
विराटनगर भन्सार कार्यालय प्रमुख उमेश श्रेष्ठका अनुसार कोलकातास्थित नेपाली महावाणिज्यदूत ईश्वरराज पौडेल, कोलकाता भन्सार, कोलकाता पोर्ट तथा भारतीय कन्टेनर निगम लिमिटेडका अधिकारीहरूले संयुक्त रूपमा उक्त रेललाई कोलकाताबाट बिदाइ गरेका थिए। त्यसलाई नेपाल–भारत व्यापार सहकार्यको व्यावहारिक उपलब्धिका रूपमा पनि हेरिएको छ।
पूर्ण क्षमतामा सञ्चालनमा आएपछि एउटै रेलले ४० फिटका ४५ वटा कन्टेनरसम्म सामान ल्याउन सक्ने बताइएको छ। उद्योगीहरूका अनुसार यसले कच्चा पदार्थको आपूर्ति नियमित बनाउने मात्र होइन, उत्पादन चक्रलाई पनि थप व्यवस्थित बनाउनेछ। समयमै कच्चा पदार्थ नपुग्दा उद्योगले भोग्दै आएको अनिश्चितता कम हुने अपेक्षा उनीहरूको छ।
व्यवसायीहरू रेलमार्गलाई लागत र समय दुवै हिसाबले लाभदायी विकल्प मान्छन्। सडकमार्गमा हुने ट्राफिक अवरोध, मौसमजन्य जोखिम र अतिरिक्त ढुवानी खर्चको तुलनामा रेल सेवा सुरक्षित, भरपर्दो र अपेक्षाकृत सस्तो हुने उनीहरूको भनाइ छ। कोलकातादेखि विराटनगरसम्म करिब २४ घण्टामै कन्टेनर आइपुग्न सक्ने भएकाले उद्योगहरूको उत्पादन योजना अझ प्रभावकारी बन्ने विश्वास गरिएको छ।
यसअघि नेपालमा रेलमार्फत कन्टेनर ढुवानीको सुविधा मुख्यतः वीरगञ्जमा सीमित थियो। त्यसैले पूर्वका उद्योगहरूले अतिरिक्त ढुवानी लागत र समय व्यहोर्नुपर्ने अवस्था थियो। विराटनगरमा सेवा विस्तारसँगै त्यो असमानता केही हदसम्म अन्त्य हुने अपेक्षा गरिएको छ। विशेषगरी कोशी प्रदेशका उद्योगहरूले यसबाट प्रत्यक्ष लाभ लिन सक्ने देखिएको छ।
विराटनगरमा यसअघि २०८० जेठ १८ गते परीक्षणस्वरूप कार्गो रेल आइपुगेको थियो। त्यसयता पूर्वाधार निर्माण, प्राविधिक तयारी र प्रशासनिक समन्वय पूरा भएपछि नियमित सेवा कार्यान्वयनको चरणमा प्रवेश गरेको हो।
रेलले बोकेर ल्याएका कन्टेनरमा कच्चा पदार्थ मात्रै थिएनन्, पूर्वी नेपालको औद्योगिक प्रतिस्पर्धालाई बलियो बनाउने सम्भावना पनि थियो। अब चुनौती रेल ल्याउनेभन्दा पनि त्यसको नियमितता, सहज सञ्चालन र उद्योगमैत्री व्यवस्थापन कायम राख्नु हुनेछ। किनकि पूर्वको अर्थतन्त्रले खोजेको गति केवल एउटा रेलले होइन, त्यही रेल नियमित रूपमा गुडिरहनुले दिनेछ।